‘Ik durf het zelden hardop te zeggen, maar ik heb een topleven’
Het Nederlandse tv-icoon Sonja Barend is 80, maar op haar betrokkenheid met wat er om haar heen gebeurt, zit geen sleet. ‘Ik kan er gewoon niet mee leven dat mensen worden weggezet, achtergesteld of gediscrimineerd.’
Het miezert. De zuidenwind trekt dikke voren in de grachten en boven Amsterdam lijkt een groot, grijs canvas van Thierry De Cordier gespannen. Op straat is er op een pakjesbezorger na nauwelijks beweging. In veel huizen is het licht al aangeknipt, zodat ik los kan binnenkijken. Ik zie haar onmiddellijk zitten: kaarsrechte rug, witgrijs opgestoken haar, kittig tikkend op een laptop. Er moet duidelijk nog iets af. Tijdens ons lange gesprek voor het knisperende haardvuur blijf ik naar haar kijken. Naar haar levendigheid en haar elegantie. Naar de sprekende handen, de volle lach, de dansende oorbellen. Er bestaat een woord voor: charisma.
‘Echte grote sterren hebben meestal geen kapsones’, noteerde ze in Je ziet mij nooit meer terug, haar memoires uit 2017. Het is kennelijk waar. En zij kan het weten. In haar veertigjarige televisiecarrière duwde ze goden als Bette Midler, Dolly Parton, Michael Jackson, Fats Domino en Mick Jagger een microfoon onder de neus. Haar grote faam – Adriaan van Dis doopte haar ‘de koningin van de talkshow’ – vergaarde ze vooral door een lange reeks kletterende praatprogramma’s waarin ze de temperatuur van de samenleving nam. Daartoe richtte ze haar altijd even betrokken als eigenzinnige vragen tot ‘wie het meemaken, er dicht bij betrokken zijn’.
Vandaag, veertien jaar nadat ze voor het laatst een uitzending heeft afgesloten met de zin ‘Voor straks: lekker slapen en morgen gezond weer op’, zit er niet de minste sleet op haar belangstelling voor de wereld. Nog altijd, blijkt uit het zopas verschenen boekje De appel in het paradijs, staat de krant ‘vol onderwerpen om je druk over te maken’. Ook het verlangen om zich te bemoeien is onaangetast, maar tegen nog eens Sonja op de buis zegt ze resoluut nee. ‘Ik was laatst te gast in Op1(een talkshow op de Nederlandse zender NPO1, red.) en vond het ontzettend leuk: dat studiolicht, die camera’s, de kabels over de vloer … Heerlijk, maar het is mooi geweest. Stel dat ik me laat verleiden en dat mensen dan zeggen: “Nou, het is toch niet meer wat het vroeger was.” Dat moet je niet hebben.’
‘Soms wel. In praatprogramma’s zie ik vaak onderwerpen passeren die ik ook heb behandeld, altijd met de hoop de discussie in de samenleving op gang te trekken. Net nog las ik in de krant dat hier “ineens” veel jonge Marokkanen doelloos over straat lopen, zo van “wat gek, zeg”, terwijl men al minstens veertig jaar niet in staat is om het vluchtelingenprobleem op te lossen. “Wat moeten we ermee?” Precies! Vanuit mijn hart mogen ze allemaal blijven, hoor, maar los het op! En zo zijn er veel decennia oude kwesties die maar blijven etteren. Om die reden vraag ik me weleens af of het wel zin heeft gehad.’
‘Ik ga wel uit van beschaafde mensen, hè. Niet van lui tegen wie kennelijk geen kruid gewassen is en die enkel anoniem heldhaftig genoeg zijn om te schelden. Ik geloof dat de televisie er mede toe heeft geleid dat mensen niet meer alles voor zoete koek slikken. Ze zijn het vanzelfsprekender gaan vinden te zeggen wat ze op het hart hebben en te praten over taboeonderwerpen. Zo had ik bijvoorbeeld het eerste interview ooit met een aidspatiënt op de televisie, wat niet niks was toen.’
‘Als ik nu hoor hoe zielig het is voor de jeugd dat ze geen feestjes kunnen vieren, denk ik: rot op, zeg. Het is nog geen jaar! Ga iets nuttigs doen’
‘Wat me droevig stemt, is dat de onverdraagzaamheid en de onverschilligheid nog in hoge mate lijken toe te nemen. Aan het begin van de coronacrisis dacht ik even dat alles anders zou worden. Zelfs op straat waren mensen merkbaar aardiger tegen elkaar. Heel vreugdevol vond ik dat, maar het heeft niet lang geduurd. We zijn geen jaar ver en men heeft al tegen iedere stap in de aanpak van de crisis geprotesteerd. Ik heb echt niks met dat gezeur. Ik ben daar een beetje rigoureus in, dat weet ik wel. Maar nu is dat vaccin er bijna en gaat weer iedereen zaniken of je het wel moet nemen. Houd er toch over op! Het is iets van voortschrijdend inzicht, toch? Ik vind vooral dat we solidair moeten zijn en samen maken dat het overgaat.’
‘Ik heb me nooit iets van die bekendheid aangetrokken, en ook niet van de soms heftige reacties. Nu zijn alle mensen heel lief en aardig tegen me, maar indertijd kwam ervan alles op me af. Dat gaf niet, want ik was me er altijd heel erg van bewust dat ons werk ertoe deed. We zetten iets in beweging. Wij konden ook maken wat we wilden en er mocht nog ophef ontstaan. Vandaag is dat anders. In Op1, bijvoorbeeld, zie je een steeds wisselend duo presentatoren een viertal keurige gesprekken voeren. Het gaat ergens over, zeker, maar het zijn wel altijd hoogwaardigheidsbekleders, kopstukken en bekende mensen die mee aan tafel zitten. Gewone mensen mogen niet meer deelnemen aan de discussie.’
‘Nooit! Al was het niet altijd leuk, zeker het pathologische, haatdragende gescheld van Theo van Gogh niet. Hij noemde me “de hogepriesteres van de shoabizznizz” en stuurde me handgeschreven brieven, waarin stond dat de nazi’s vergeten hadden me te vergassen maar dat mijn tijd nog zou komen. Op een keer zat ik op een terras in de stad, toen hij plotseling uit een taxi stapte om zich bij een groepje lachende mensen te voegen. Ik schrok: wat als hij me opmerkt en gaat schelden? Maar hij was zo dronken dat ze hem snel terug in die taxi hebben geduwd. Zelfs om hem heb ik nooit gehuild, hoewel ik hem heel eng vond. Ik heb zijn scheldbrieven lang bewaard, maar nadat ik alles had neergeschreven in mijn memoires, was ik er klaar mee en heb ik ze weggemieterd.’
‘(lacht) Ja, ik werd er voorbeeldig onderwezen in Frans, Duits en Engels, rekenen, boekhouden en wat dies meer zij. Die nonnen hebben het er kennelijk goed in geramd, want van wat ik van hen heb geleerd, zit nog best veel in mijn hoofd. Mijn man verbaast er zich dagelijks over. Geen idee waar dat in hun ogen moest toe dienen, want het was geenszins de bedoeling dat ik na de mulo (meer uitgebreid lager onderwijs, een vorm van hoger onderwijs, red.) – ik was vijftien toen ik eraf kwam – een baan zou zoeken en voor mezelf zou zorgen. Laat staan dat ik, zoals jongeren nu, de wijde wereld zou in trekken. Dat had ik heel erg leuk gevonden! Als ik nu hoor hoe zielig het is voor de jeugd dat ze geen feestjes kunnen vieren, denk ik: rot op, zeg. Het is nog geen jaar! Ga iets nuttigs doen.’
‘Ik heb me nooit iets aangetrokken van de soms heftige reacties. Ik was me er altijd heel erg van bewust dat mijn werk ertoe deed.’
‘Ik heb mijn moeder te lang met dat tientje zien schipperen. “O jee, bijna sinterklaastijd”, zei ze dan. “Hoe moet dat nou met cadeautjes?” Maar het lukte altijd, want ze spaarde zeen verstopte ze in de linnenkast. Tegen de tijd dat wij de chocolade kregen, smaakte die vooral naar zeep. En dus verlangde ik er intens naar om op eigen benen te staan. Ik herinner me nog goed het heerlijke genoegen om voor mezelf te kunnen zorgen en niet afhankelijk te zijn van iemands luimen. Ik heb nog altijd moeite om iemand anders te laten betalen. Mijn eerste baantje was trouwens op een saai kantoor vol mannen achter een telmachine. Ik was ten einde raad: “Wordt dit mijn leven? Hoe kom ik hier in hemelsnaam uit?” De eerste stap was naar de avondschool: alsnog dat diploma halen, zodat ik een leuke baan kon vinden. Ik wilde een spannend leven waarin iets van me gevraagd werd. Het had alles kunnen zijn. Als het een beetje anders was gelopen, was ik medicijnen gaan studeren of zo.’
‘Het verschrikkelijke lot van mijn vader en het feit dat de helft van mijn achtergrond een stapel zwart-witfoto’s met een wit kartelrandje is, levert de brandstof voor alles wat ik doe’
‘Dat hij dat wilde, was begrijpelijk. Hij was een Israëlisch-Nederlandse televisieregisseur en werd gevraagd om het eerste Israëlische televisiestation op te richten. Wat is er nou spannender dan dat? Ik had twee keuzes. Of ik bleef hier en de man met wie ik net was getrouwd en ik gingen uiteen, of ik gaf alles op en volgde hem. Wat ik hier kan, kan ik daar ook, besloot ik, en zo geschiedde. Ik leerde Ivriet en ging bij de televisie werken. Dat was dus heus goed gekomen, alleen barstte ik van de heimwee naar Nederland. Ik miste het rotweer en de intimiteit van het leven hier en ben na anderhalf jaar rücksichtslos teruggekomen. Tot daar mijn volgzaamheid.’
‘Ik ben heel blij dat ik die keuze niet nog eens heb hoeven te maken. Dat ze mijn man (de architect Abel Cahen, red.) nooit een onweerstaanbare opdracht hebben gegeven in Japan, bijvoorbeeld. Ik weet niet of ik hem zou zijn gevolgd. Misschien had ik bedacht dat ik correspondent van deze of gene kon zijn in Japan. Hm, best interessant, niet? Ja, zeg, waarom niet naar Japan? (lacht)’
‘O, ja. Achteraf bekeken had ik het mezelf helemaal niet zo moeilijk hoeven te maken. Die kinderen hielden wel van mij en ik hield van hen. Ik had iets losser in het leven kunnen staan.’
‘Nu ja, simpel was het niet. Mijn man had een architectenbureau, ik de televisie en er was het gezin met die drie meisjes. Dat het uiteindelijk zo goed is gelukt – ik ben nu oma – is aan de ene kant mazzel en een groot wonder, maar aan de andere kant hebben we daar ontzettend hard aan gewerkt. Het wordt je niet alleen maar in de schoot geworpen. Je moet het geluk ook een handje helpen. Wat niet simpel is, moet je oplossen. Bovendien heb ik mijn persoonlijke leven nooit laten lijden onder het werk. Hoe opwindend en veelomvattend dat werk ook was, voor mij was de Liefde met hoofdletter L toch altijd het belangrijkste. Het klinkt erg braaf, maar het is zo.’
‘Ik was voor het eerst in mijn leven wat men ziek van verliefdheid noemt. Dan zat hij naast me in de auto en dacht ik: hoe is het mogelijk dat ik die man ben tegengekomen? Dat denk ik nog steeds, en tegelijkertijd is onze relatie meegegroeid met alles wat er om ons heen is gegroeid. De man van je leven groeit tot de man van je leven. Ook dat gaat met vallen, opstaan en weer doorgaan, want het is niet omdat je een ring om je vinger hebt dat het klaar is. Zelfs nu we oud zijn en totaal met elkaar vergroeid, blijft dat zo. Een relatie is niet iets waar je achteloos mee kunt omgaan. Je kunt niet slabakken. Je moet blijven openstaan voor wat je ziet en voelt, en aanvaarden dat je niet alles van de ander weet. Dat vind ik weleens moeilijk. Waarom kijkt hij somber, denk ik dan. Ik wil weten waaraan hij denkt, maar je moet de ander enige vrijheid in zijn hoofd gunnen.’
‘Tegen mensen met kanker zegt men: “Je moet vechten! Je kunt het overwinnen.” Onzin. Of jij nou hoog springt of laag, die cellen gaan hun gang.’
‘Als jong meisje voelde ik me zeer verantwoordelijk voor mijn moeder, want ik wist dat ze ongelukkig was in dat reddeloze en vreugdeloze huwelijk van haar. Zodra ik geld verdien, regel ik haar een aangenamer leven, dacht ik. Maar zo werkt het niet. Het was haar leven en ze was ook heel bedroefd toen haar man jong stierf.’
‘Ik was zelf zo ongelukkig in dat huisgezin vanwege de stemming die er hing. Ik hunkerde ook heel erg naar de aandacht en de liefde van mijn vader, van wie ik toen niet wist dat hij eigenlijk mijn stiefvader was. Pas op mijn twaalfde kwam ik erachter dat ik iemand anders was dan ik altijd had gedacht. Anders dan mijn twee broers bleek ik Barend te heten. Mijn echte vader is op 30 april 1943 samen met de rest van zijn familie in Auschwitz vermoord. Hij was 37 jaar.’
‘Hoe kan het dat iets wat je zelf niet hebt meegemaakt zo’n invloed heeft op je bestaan? Misschien verzin ik het wel, heb ik weleens gedacht, maar nee. Zijn verschrikkelijke lot en het feit dat de helft van mijn achtergrond een stapel zwart-witfoto’s met een wit kartelrandje is, levert de brandstof voor alles wat ik doe. Ik kan er gewoon niet mee leven dat mensen worden weggezet, achtergesteld of gediscrimineerd en ik kan ook niet bedenken waarom mensen dat doen, behalve dat ze wellicht nooit zelf de pijn hebben gevoeld van aan de zijkant geschoven te zijn omdat je zwart bent of Jood of homo of vluchteling. Neem nu dat oeverloze gezanik over Zwarte Piet. Waarom kun je die nou niet gewoon paars verven? Geen kindje dat het opmerkt. Eerst dacht ik ook: nou, niet zeuren, Zwarte Piet is al zijn hele leven Zwarte Piet. Maar dat was gauw afgelopen, toen ik me realiseerde hoe beledigend sommige mensen dat ervaren.’
‘Tuurlijk, als je hem dan toch zelf kunt bedenken. Ik heb die ene foto van mijn vader wel een miljard keer bekeken en ik kan me gewoon niet voorstellen dat hij niet een heel bijzondere man was. Toen ik veertig jaar geleden ontdekte hoe mijn man met zijn kinderen omgaat – hij is een gedroomde vader – heb ik me voor het eerst gerealiseerd hoe mijn vader had kunnen zijn. Evengoed was hij misschien een zeer complexe en ingewikkelde man, maar in mijn hoofd heb ik hem geboetseerd naar het model van mijn man. Ik vind het heerlijk om zien hoe hij zijn meisjes omhelst en over hen praat. Er is in zijn leven ruimte voor veel, maar tussen hem en zijn kinderen zit geen millimeter. Alleen maar liefde en warmte.’
‘Het is niet zo dat ik haar die vragen bewust niet heb gesteld uit angst voor het echte verhaal. Ik ben er gewoon pas veel later echt over gaan nadenken. Toen ik naar aanleiding van die memoires het een en ander ben gaan uitzoeken, ontdekte ik dingen die treurnis en vragen teweegbrachten. Had mijn moeder zich dan niet verzet? Waarom is ze zo snel hertrouwd? Nu ze er niet meer is, heb ik natuurlijk enorme spijt dat ik mijn vragen wel aan de helft van Nederland heb gesteld, maar niet aan mijn moeder.’
‘Hoe opwindend en veelomvattend mijn werk ook was, voor mij was de Liefde met hoofdletter L altijd het belangrijkste’
‘“Mam, luister,” had ik kunnen zeggen, “er kan je niks gebeuren. Ik word niet kwaad op je en wij blijven tot de dood erop volgt bij elkaar, maar je moet antwoord geven op een paar vragen.” Nou, dat heb ik, de koningin van de talkshow, dus nagelaten te doen. Het is zeker zo dat ik mijn moeder altijd heb willen sparen voor nog meer akeligs, omdat ik zo ontzettend veel van haar hield. Maar dit had ik makkelijk kunnen opvangen. Daarbij komt dat mijn moeder wel ongelooflijk lief en zorgzaam was, maar geheime kamers had. Je drong niet tot haar door. Je voelde wel de warmte van de kachel, maar je zag hem niet branden.’
‘Tegen mensen met kanker zegt men: “Je moet vechten! Je kunt het overwinnen.” Onzin. Of jij nou hoog springt of laag, die cellen gaan hun gang. Alleen goeie dokters helpen. Ik had het geluk dat zij me er iedere keer – krikkrak – met een kleine of grote beurt weer bovenop hebben gekregen. Ik heb weleens gedacht dat ik het niet zou redden, dat wel, maar het heeft mijn leven absoluut niet veranderd. Ik ben niet plotseling gaan leven alsof elke dag de laatste is en ben ook niet gestopt met me druk te maken. Ik maak me juist overal druk over, anders wordt het leven wel heel saai. Dat wordt heus niet minder met het klimmen van de jaren. Als ze in het journaal oude mensen nodig hebben, kijken ze bij de “o” van “oud” en ja, hoor, daar komt er weer een aan met een rollator of ligt er weer een onderuitgezakt in een bed met een zuurstofapparaat in de neus. Dat is een realiteit, natuurlijk, maar er zijn ook heel veel oude mensen die nog van alles omhanden hebben, over van alles nadenken en zich druk maken.’
‘Oud zijn is heerlijk. Het is heel bevredigend om het leven te kunnen leiden zoals het zich voordoet of zoals je het opzoekt. Zonder dwang. Ik verpruts ook een hele hoop dagen, hoor. Dan is het avond en heb ik drie mailtjes verstuurd en twee plantjes in de tuin gezet. Maar ja, daarvoor ben ik gestopt met werken.’
‘En nu ga jij vragen: lees je meer? Nee, want dat heb ik altijd gedaan. Ga ik vaker op reis? Nee, we hebben een heerlijk huis in Frankrijk, waar we als het even kan naartoe rijden. Mijn leven is niet veranderd, alleen werk ik niet meer. Ik durf het zelden hardop te zeggen, maar ik heb een topleven. Mijn man en ik zijn intens gelukkig. Natuurlijk is er de dreiging dat het binnenkort ophoudt. Hoe mooier en zachter ons leven, hoe vaker ik eraan denk dat de tijd die nog voor ons ligt korter wordt. Dat vind ik akelig, maar we proberen het een beetje uit ons hoofd te zetten, want anders verbrokkelt het genot.’













































