vrijdag 13 mei 2022

Sam Toft 


 



 

 Als het leven je iets geeft wat je leven mooi maakt, 

vraag je dan niet af of het morgen eindigt, 

geniet dan van wat je is geschonken, 

met authenticiteit en oprechtheid. 

 

 

VAARWEL SCHONE SCHIJN

IK GA GEWOON MEZELF ZIJN


Glendine Chisholm
 

 

 Verwacht niets van iemand anders, 

verwacht alles van jezelf.

Jij bent degene van wie je dingen mag verwachten.

 Je zal altijd in staat moeten zijn je eigen problemen op te lossen

 zonder die verantwoordelijkheid aan iemand anders te geven, 

je eigen angsten moeten confronteren

 en ze niet moeten projecteren op anderen.

 




 


 


 


 



 

THE MORE YOU TRY 

TO CONTROL SOMETHING 

THE MORE 

IT CONTROLS YOU

 

donderdag 12 mei 2022


 


 

 



 

Michael Leunig
 

 

It’s a terrible thing, I think, in life to wait until you are ready.

I have this feeling that actually no-one is ever ready to do anything. 

There is almost no such thing as ready. 

There is only now.

- Hugh Laurie -

 



SisterCody

 

Paul Horton
 

 

 The home we are looking for in this world 

is within us all along. 

The lost home that we are seeking is ourselves; 

it is the story we carry within our soul.



 

 

 Alles is van dezelfde adem.

Het dier, de boom, de mens.

De lucht deelt zijn wezen 

met al het leven. 

- auteur onbekend -

Bedankt Louise!


 

 

De reizen zijn de reizigers. 

Wat we zien

 is niet hetgeen we zien,

 maar hetgeen we zijn.

- Fernando Pessoa -
 
 
 


 


 

 

One of the best feelings is knowing that you’re wanted. 

Knowing that someone wants to talk to you, wants to know how you’re doing, or wants to see you. 

Whether they pick up the phone to send you a quick text, or stop by your house to catch up, someone or something reminded them of you specifically.

 It just feels really nice to know that you’ve been on someone’s mind and that they care enough to let you know that.

- Lessons Learned in Life -


Rene Magritte- My Dream House, 1947.

 

De 5 levenslessen Brigitte Kaandorp

‘Als je doet wat je leuk vindt, word je er uiteindelijk goed in’

Hollen en blijven hollen is niet de beste methode, vindt cabaretière Brigitte Kaandorp. Je gaat beter al eens rustig op een stoel zitten ademen. Of nóg beter: in de zon op het strand.

woensdag 11 mei 2022 om 3.25 uur

Brigitte Kaandorp: ‘Ineens ben ik dan het toneel op gelopen.’ Liza François

1 Ontspan

‘Als ik optreed en ik ben niet ontspannen, wordt het niks. Een combinatie van ontspanning en concentratie werkt het allerbest. Ook in het gewone leven neem je slechte beslissingen als je niet ontspannen bent. Met stress loopt alles mis. Dus als ik een beslissing moet nemen, ga ik meestal even op een stoel zitten en laat mijn aandacht naar neutraal gebied zakken: naar mijn buik, uit mijn hoofd. Pas als ik rustig zit te ademen, ga ik me vragen stellen over het ding waar ik mee zit. Ik word er steeds beter in. Vroeger had ik veel meer stress, zonder dat ik het eigenlijk in de gaten had. Het was een standaard-gemoedstoestand. Ik dacht dat ik voortdurend aan moest staan, altijd erbij moest zijn met mijn hoofd. Dat duurt tot je een keer wél heel goed ontspannen raakt en denkt: “Wacht eens even! Nu weet ik het!” Maar ik heb het echt moeten leren.’

2 Als de zon schijnt, moet je erin gaan zitten

‘Ik ging vaak met een vriendin op vrijdagochtend zwemmen in zee. Weer of geen weer, van het voorjaar tot diep in het najaar deden we het. En als de zon scheen, namen we zo’n strandbedje en gingen we erin zitten. Natuurlijk! Want straks zou ze vast ophouden met schijnen! Voor mij is dit een heldere en praktische les, maar ze werkt ook overdrachtelijk: als er iets leuks gebeurt, moet je er nú van genieten. Zo was ik laatst met mijn man eindelijk weer eens in de tuin aan het werken. Net toen belde mijn dochter: of we nu zin hadden om meteen uit eten te gaan met haar en haar nieuwe vriend. Normaal zeg je dan dat je het druk hebt, maar ik dacht: “Nee! Dit is een leuk plan, laten we het gewoon doen.” En toen werd het ook een heel fijne avond.’

3 Doe waar je zin in hebt

‘Doe vooral wat je leuk vindt, want dan word je er net heel goed in. Je bent vanzelf bereid er veel tijd in te steken, je gaat er niet met tegenzin heen. Voor mij werkt het met heel kleine dingen: ik heb zes klussen te doen, dus ik begin met die waar ik toevallig zin in heb, want dan kom ik tenminste op gang. Maar eigenlijk geldt het voor alles. Ik studeerde Nederlands, want dat moest van thuis. We moesten naar de universiteit, zekerheid zoeken, slagen en wat weet ik allemaal. Maar dan kom je veel dichter bij wat de maatschappij van je verlangt dan bij wat je zélf het liefst wil. Tegen alle verwachtingen in ben ik ineens het toneel op gelopen. Op dat moment was het een erg onzekere stap, maar die pakte wel heel vrolijk voor me uit, want ik doe het nu nog. Omdat ik het zo leuk vond, ben ik er uiteindelijk heel goed in geworden. Misschien praat ik wat makkelijk, want ik kom uit de middenklasse en heb alle kansen gehad. Het is niet iedereen gegund om zomaar te gaan doen waar die zin in heeft, maar je moet er wel minstens naar op zoek gaan, vind ik.’

4 Overnacht af en toe in de natuur

‘Je hoort vaak dat je naar de natuur moet. Dan gaan mensen wandelen en dat is hartstikke goed. Maar daadwerkelijk in de natuur op de grond slapen, in een tentje, is nog beter. Wij trekken vaak de bergen in met een rugzak. Dan slaap je vanzelf in de natuur, want hotels zijn er niet en je kunt er niet heen met een caravan op je nek. Het werkt helend, als een soort reset. Je hoeft ook niet per se de Alpen of de Pyreneeën in. Je kunt ook met je autootje naar een kampeerterrein rijden. Het leukst is dat midden in de winter. Dan wordt alles meteen basic, want je moet zorgen dat je warm blijft, dat je ’s nachts kunt slapen en dat je ’s ochtends een kopje thee kunt zetten. Net omdat het zo simpel is, kom ik er uitgerust en ontspannen van terug. Je slaapt op de grond, ruikt de grond, wordt wakker met de vogeltjes. Eén enkele nacht is vaak al erg verhelderend.’

5 Doe waar je het bangst voor bent

‘Doe waar je het bangst voor bent. Er gebeurt namelijk altijd wat anders dan dat waar je het bangst voor bent. Je moet bijvoorbeeld een gesprek voeren waar je tegenaan zit te hikken, want je durft niet, je moet dingen zeggen die je nog nooit hebt gezegd en weet ik veel wat jij je allemaal in je hoofd haalt. Als je dan toch het lef hebt om het doen, blijkt vaak dat het om een erg particuliere angst gaat, waarop de ander reageert: “Maakt niet uit, dan doen we het toch gewoon anders?”’

‘Als je doet waar je het bangst voor bent, gebeurt er altijd wat anders dan dat waar je het bangst voor bent’

‘Toen ik pas met mijn huidige man was, 18 jaar geleden inmiddels, overviel me een soort twijfel: “Jezus”, dacht ik. “Dit is de man! Dus dit is voor de rest van mijn leven.” Daar lag ik midden in de nacht over te piekeren. Doodsbang was ik: “Als ik hem dit vertel, loopt hij misschien wel van me weg. Maar zeg ik het niet, dan kent hij mij en mijn twijfels niet, dus dat klopt evenmin.” Ik heb hem wakker gemaakt en heb een uur of twee tegen hem aan zitten ouwehoeren. En toen antwoordde hij: “Tja, dat heb ik nog nooit aan de hand gehad. Daar moet ik even over denken.” Hij draaide zich om en ging weer slapen. “Oh!”, dacht ik. “Gebeurt er dit als je zegt waar je mee zit?” De volgende ochtend bij het ontbijt hebben we samen de slappe lach gekregen van opluchting.’

De Nederlandse cabaretière Brigitte Kaandorp is op tournee met chansonnière Jenny Arean. Ze spelen hun voorstelling Gedeelde smart op 18/5 in de Capitole in Gent en op 19/5 in de Stadsschouwburg Antwerpen.

- De Standaard -

 


 I think perfection is ugly.

 Somewhere in the things humans make,

 I want to see scars, failure, disorder, distortion.

-Yohji Yamamoto-

NITCH

 

woensdag 11 mei 2022

R.I.P. JEROEN BROUWERS

 

het leven, een gebruiksaanwijzing Jeroen Brouwers

‘Het nadert’

Jeroen Brouwers, de grote directeur van het taalcarnaval, staat naar eigen zeggen met zijn grote teen in het graf. Tot het zover is, gaat het feest door.

zaterdag 4 september 2021 om 3.25 uur

© Jimmy Kets

‘Durf niet wat ik aan jou als vriendin heb toevertrouwd in de krant te zetten!’, raust hij met de kracht die hem rest. Hoewel hij schertst, raakt het me dat hij aanspraak maakt op onze net wortel geschoten vriendschap. Toen ik een paar uur geleden bij hem aanbelde met een doos goddelijk gebak in de hand, had ik nog een licht verhoogde hartslag. Als Brouwersjebozemans maar niet tegen me zou uitvaren zoals ik het hem lang geleden eens had zien doen in een boekhandel. Dat Cliënt E. Busken, de hoofdpersoon van zijn laatste roman, de bries- en scheldkunde meesterlijk beheerst, had me ook al niet gerustgesteld. Maar zodra ik hem zag zitten, in de omarming van zijn bibliotheek met wat onmiskenbaar een glimlach om de lippen was en een vinger wijzend naar de stoel vlak naast hem, wist ik dat het een warme middag zou worden. Aan het gebak kwamen we pas toe wanneer het al was ingezakt.

Jeroen Brouwers heeft in zijn leven nooit gekozen voor de recht-naar-het-hart-aanpak. Denk aan zijn vlammende polemieken, zijn afkeer van ‘het prijzen-, marketing en mediacircus’, zijn gevloek tegen ‘het geklep, het geroddel, de vileine laster waarmee het literaire wereldje zich voedt zoals straathonden zich voeden met afval uit opengekrabde vuilniszakken’. Ook heeft hij er geen geheim van gemaakt dat zijn liefde voor lastige, heetbloedige en opstandige karaktertjes als kapitein Haddock en oom Donald gestoeld is op herkenning. En hoe vaak heeft hij niet herhaald dat zijn moeder hem als kind in een regenton onderdompelde om zijn buitensporige driftbuien te koelen? Vandaag slaapt de vulkaan. ‘De drift is er nog, maar ik heb niet meer de energie om lava de wereld in te spuwen. Er is een gelatenheid over me gekomen. Op mijn leeftijd laat je veel vallen. Ik ben een oude slof geworden.’

Dat Brouwers inmiddels de kaap van eenentachtig heeft genomen mag een mirakel heten. Over de betoverende ruiker bloemen op tafel zegt zijn vrouw Gwennie dat ze die wekelijks in huis haalt, nu haar man niet langer een fortuin oprookt. In Brouwers is sinds zijn tienerjaren een Himalaya aan sigaretten en pillen en een zee van alcohol verdwenen. Hij is beresterk, nog steeds, hoewel hij zijn dood al behoorlijk wat voorschotten heeft moeten afstaan. ‘Ik wil niet zeiken, maar er is aan mij geen enkel lichaamsdeel dat nog naar behoren functioneert. Van hier tot bij die rolstoel geraken is een lijdensweg. Ik heb een zuurstofapparaat, een soort stofzuiger om mijn luchtpijpprothese leeg te zuigen en een vernevelaar – alle even onontbeerlijk. ’s Morgens zit ik op de rand van mijn bed en heb ik het gevoel dat ik stik. Ik kan er om lachen, maar het is een ellende. Eigenlijk moet ik zielig zitten doen.’

‘Men zegt altijd dat mijn drie grote thema’s liefde, literatuur en dood zijn, maar vervang liefde maar door angst. Mijn oeuvre overziend kan ik toch zeggen: ik heb alles neergeschreven, zelfs wat ik niet durfde’

Wanneer hij na ons gesprek de vijf meter en twee traptreden naar zijn rolstoel zal hebben overbrugd, zal ik zien wat hij bedoelt met ‘ademnood’, ‘wanhopig hijgen’ en ‘tot op de vezel versleten longen’. Ik zal begrijpen waarom zijn kwalen hem vreugd ontnemen en hem bewonderen om de vrolijkheid waarmee hij het lijden ondergaat. Maar eerst kijken we samen achterom naar het panorama van zijn geschreven leven, dat hij in 1993, naar aanleiding van de Constantijn Huygensprijs, beschreef als ‘een landschap vol teksten, boeken en titels die daar liggen als stapstenen door de tijd, – mijlpalen en grafzerken, paleizen en ruïnes, successen en faillissementen, juwelen en sintels. Dat is zijn oeuvre, zijn leven valt ermee samen, zijn leven is dat oeuvre.’ Kennelijk moet wie veel wil meemaken zonder het gat te lichten schrijver worden? ‘Het schrijven zelf is het grote avontuur.’

‘Nu ik met emeritaat ben – ik schrijf al een jaar of drie niet meer – voelt dat als een ernstig gemis. Ik staar voor me uit, wat op zich niet erg is, niks doen hoeft niet oncreatief te zijn, maar wat dan? Niks. Ik zit te suffen.’ Het doet denken aan Busken die enkel nog zit, ligt en waarneemt. Denkt. Piekert. Maalt. Bedoelt. Opnieuw wijst Brouwers zijn rolstoel aan. ‘Je zit gevangen in je lichaam en in je hoofd is er gemeier en gepieker. Je betrapt jezelf op een gedachte en vraagt je af welke associatie die in godsnaam aan de oppervlakte heeft gebracht, maar je kunt dat niet achterhalen. In het verhaal over Busken heb ik die gedachtewildernis proberen neerschrijven. Zo fraai mogelijk, want daar gaat het om. Het kan me niet schelen wat er staat, het is allemaal gelul, als het er maar voortreffelijk staat.’

 Jimmy Kets

Wanneer Busken zichzelf een ‘bezonken intellectueel en geestesaristocraat’ noemt, ‘een geletterde met een welhaast religieus taalbesef en een woordenvariëteit als een bloementuin’, waarmee hij zijn gedachten ‘adequaat en helder, tevens elegant’, weet te formuleren, dan zou hij het zeg maar even goed over zijn schepper kunnen hebben? ‘Al vanaf mijn kleutertijd was ik gefrappeerd door de taal. Ik kon al jong lezen en schreef alle woorden die ik niet kende op in een schriftje om daarna de betekenis te vragen aan mijn ouders. Op kostschool ben ik dankzij de katholieke liturgie nog meer van taal doordrenkt geraakt en weer later heb ik de echte literatuur ingeademd. Ik heb altijd de Van Dale op mijn schrijftafel gehad. Telkens als ik een woord opzocht, las ik ook de tien lemma’s ervoor en de tien erna. Ik onthield alles. Ik heb altijd een geheugen gehad als de Bank van Engeland.’

Praat ik met een homo universalis?

‘Natuurlijk! (…) Niet, maar ik weet veel.’

Kent u dan het antwoord op de vraag hoe te leven?

‘God, nee, dat moet je mij niet vragen!’

Hoe niet te leven?

‘Ook niet. Een weerkerende opmerking in je interview zal zijn: “Daar weet ik geen antwoord op”.

Ik had gehoopt wijsheid bij u te vinden.

‘Een echt wijze man heeft helemaal geen antwoorden.’

Geluk is geen tak die aan kennis ontbot. Brouwers’ mannelijke hoofdpersonen zijn zonder uitzondering sullige, onrustige en besluiteloze kerels, gijzelaars in hun leven, hun huwelijk, zichzelf. De verhalen spelen niet toevallig binnen vier muren: een ziekenhuis, een inrichting, een kloostergemeenschap, een lift, een woonboot – alle even benauwend als de drie kostscholen waar zijn ouders hem tussen zijn tiende en zeventiende hebben ‘geïnterneerd’ en die hij heeft vergeleken met de Sing Sing, Duitse oorlogsgevangenkampen en de goelag. Het contrast kon nauwelijks schriller met de jaren ervoor, toen Brouwers in Nederlands-Indië woonde. Ginds was hij een wild diertje dat vrij en op blote voeten in de ‘oetan’, de wildernis, rondsprong. Heet dat geluk? ‘Ja! Zon, vrijheid en liefde. Het was een innige liefde, hoor, tussen dat Indische meisje en mij. Het waren de gelukkigste jaren van mijn leven.’

Net als Busken denkt Brouwers terug aan hoe hij zwemmend en rennend gewichtloos was – ‘ik zweef op longen vol adem zoals ooit’ – en aan dat ene mokkakleurige meisje. ‘Voor mij is zij het ideaalbeeld geworden van de liefde. Daar in de zee. Ik gaf haar een duw, dan zij mij en ik haar weer. Had Soekarno niet de onafhankelijkheid van Indonesië bevochten en de Hollanders er niet weggejaagd – waar hij overigens gelijk in had, daar gaat het nu niet om – en ik in Indië zou zijn blijven wonen dan zou mijn leven anders zijn verlopen. Als ik de Indië-literatuur lees, Couperus, Maria Dermoût, P.A. Daum, nou ja, alle Hollandse schrijvers die in de tropen zijn geboren en opgegroeid, daar een baan hebben gevonden, er zijn getrouwd en kinderen hebben gekregen, dan denk ik: dát is mijn leven. Bij hen had ik willen horen. “Ik ben daar gelukkig”, schrijf ik in Cliënt E. Busken, hiermee terugreizend naar een eerdere periode in mijn leven en naar eerdere boeken zoals dat hoort in een oeuvre.’

‘Je kunt ervan uitgaan dat die hele Brouwers over tien jaar volstrekt vergeten is. Kijk naar Claus, Mulisch, Hermans, er blijft niets van over’

Brouwers’ oeuvre is als een metroplan: elke lijn is verbonden met een andere. Samen coveren ze zijn leven. De lijn Indië-Nederland, van de vrijheid naar het gekooide kostschoolleven, loopt er als een trauma-ader doorheen. Brouwers was met zijn kolkende magna en klein hartje natuurlijk uiterst ongeschikt om te worden getemd. ‘Iedereen heeft een klein hartje, toch?’ Het zijne is kleiner, zeg ik, bewijze het – ik citeer uit Het hout – ‘membraan van angst’ dat over zijn werk is gespannen. Hij kijkt verrukt op: ‘Men zegt altijd dat mijn drie grote thema’s liefde, literatuur en dood zijn, maar vervang liefde maar door angst. Tussen mijn derde en zesde jaar, voor de gelukkige tijd op Borneo, zat nog het jappenkamp waar ik met mijn moeder, grootmoeder en zus werd opgesloten. Als je dat hebt meegemaakt voel je je nooit meer onbedreigd. En mijn ouders waren niet van “ach, jongetje, kom maar bij mij”.’

Er ging ook van de moeder zelf dreiging uit. ‘Ik was altijd op mijn hoede voor haar. Zoals zij uitzinnig van drift kon meppen.’ Hij maakt een afwerend gebaar. ‘Ik ben geen bange mens, hoor. Niet dat ik als een soldaat mee Jürgen Conings zou zijn gaan opsporen, maar in mijn geschriften ben ik moedig geweest. Mijn oeuvre overziend kan ik zeggen: ik heb alles neergeschreven, zelfs wat ik niet durfde.’ Brouwers die zichzelf op de borst slaat, het gebeurt niet vaak. Hij is een onzekere meester. Ergens diep in hem brandt een vlam van trots, maar complimenten duwt hij meteen weg. Geen enkele bevestiging, zelfs niet in de vorm van grote literaire prijzen, maakt het gebrek eraan als kind ongedaan. ‘Mijn ouders hebben me nooit bevestigd, nooit aangemoedigd. “Jeroen heeft een hobby”, waarmee ze mijn schrijverij bedoelden.’

‘Na mijn debuut in 1964 schreef mijn vader me een brief waarin hij me aanmaande om voortaan onder een pseudoniem te publiceren opdat ik zijn naam niet zou bezwadderen. Ook de broederbende op kostschool heeft van dusdanige desinteresse blijk gegeven dat ik er wel onzeker van moest worden. En toen ik met mijn schrijverij begon, werd die ook nog eens afgekeurd door de kritiek. Recensenten als Kees Fens hebben mijn debuutje met de grond gelijk gemaakt. Goed, het was een prul van een boek, maar het fnuikt je wel. Dat gevoel is gebleven. Als men nu mijn oeuvre prijst, durf ik dat nog altijd niet serieus te nemen.’ Is hij daarom zo genereus ten opzichte van jonge collega’s? ‘Ja, als jonge schrijver hunker je naar stimulans en begrip. Teirlinck heeft me dat gegeven. Hij zei: “Gij moet goed oefenen, mijn vriend”. Ook Johan Daisne, een lieve man, heeft me bij de hand genomen.’

‘Ja, lieverd, ik wil graag nog koffie!’ Gwennie voelt precies aan wanneer ze door het beeld moet komen lopen om hem bij te tanken. ‘Als je mijn onzekerheid maar niet opvat als koketterie’, dringt hij er bij mij op aan. Doe ik niet. Voor hen van wie niet werd gehouden als kind is het moeilijk om van zichzelf te houden. Het feit dat zijn ouders hem hebben ‘weggemoffeld’ in de kostschool – hij stuurde hen wekelijks een brief, zij antwoordden nooit – heeft hem niet alleen van hen afgescheurd maar ook gevormd. ‘Dààr’, schrijft hij in Heimwee, ‘ontstond het karakter van de rusteloze polemist, kankeraar en donquichot die ik later zou worden, altijd angstig, alleen, asociaal en tot zijn tanden gewapend op zoek naar schoonheid’. ‘Vandaag voel ik geen haat meer, maar onverschilligheid – de verschrikkelijkste aller emoties, niet alleen tegenover je ouders, maar ook in een huwelijk en überhaupt in het leven. Wees voorzichtig met je liefde voor je ouders. Koester hen, over de dood heen. Ik ken dat gevoel niet, maar ik houd van mensen die van hun ouders houden.’

In Bittere bloemen spreekt Julius Hammer over ‘de dwingende grillen van het leven, waarin niets gebeurt of het heeft een reden’. Het klinkt als Brouwers’ evergreen uit Bezonken rood: Niets bestaat dat niet iets anders aanraakt. ‘Ik geloof dat alles een reden heeft. Een aanleiding die niet onmiddellijk hoeft te blijken, maar ooit, dan weet je: mijn leven is deels mislukt als gevolg van wat er toen gebeurd is. Altijd gesodemieter met vrouwen, de rusteloosheid, de bindingsangst, dat gedoe en gelazer. Schrijvend over het huwelijk heb ik vaak de metafoor van de dichtklappende muizenval gebruikt. Klak zei de val, ik heb me laten klissen. Dat was vroeger. Met Gwennie houd ik het al 23 jaar vol en zij met mij. We hebben een prima huwelijk. Een gelukkig huwelijk zelfs.’ En dan schalks: ‘Laat ze het niet horen, hè.’

Moet men aangezien u uw werk bént van uw boeken houden om van u te houden?

‘Het interesseert mij geen moer of men van mij houdt of niet.’

U duwt alles meteen weg.

‘Dat heb je goed gezien. Sommigen bewonderen mij fanatiek, anderen haten mij diep. Het is allemaal prima, maar blijf in godsnaam uit mijn buurt.’

Idolaat zijn en houden van is niet hetzelfde.

…

Zou u kunnen samenleven met iemand die niet van uw boeken houdt?

‘De werkster heeft nog nooit een boek van mij gelezen, maar niettemin houden we innig van elkaar.’

In Brouwers’ werk komt huwelijksgeluk niet voor, levensgeluk evenmin. Zijn hoofdpersonen hebben het gevoel dat hun leven ‘datumloos’ is, dat zij ‘onbestaande bestaan’. Ze willen het hinderlijks uit hun leven wegschrappen maar slagen daar niet in. ‘Knopen doorhakken is moeilijk. Je maakt andere mensen van streek en dus blijf je voortsudderen in het gemieter van je eigen leven. Bovendien ben ik een stier: ik word ongelukkig als je mij in een ander weiland zet.’ Hij blijft staan en herkauwt: de liefdeloze jeugd, de mislukte huwelijken, het verlies van zijn zoon, de zelfmoord van een geliefde. De gedachtecarrousel waar zijn personages in vast draaien is hem vertrouwd. Hij gelooft niet, zoals Buskens psychiater, dat het mogelijk is ‘herinneringen te verdringen, ze onherinnerbaar bij wijze van spreken in een diepe put te dumpen met vastgestampte aarde eroverheen, waar vanzelf grassen en distels op gaan groeien’.

‘Je kunt een groot verdriet niet inslikken, weet ik van mijn zelfmoordboek (De laatste deur, red.). Al die in zichzelf verknoopte schrijvers die psychiaters zijn gaan opzoeken, zijn er gedesillusioneerd van teruggekomen. Met Hermans zeg ik: ik ben mijn eigen psychiater. Ik heb er geen nodig om mij mijn bestaan uit te leggen. Er is veel dat ik uit schaamte liever zou vergeten, hoe ouder je wordt hoe meer schaamte, maar ik verdring niks. Ik kijk alles wat ik verkeerd heb gedaan recht in de ogen. Nog iedere dag zit ik erover te tobben: “Godverdomme, lul die ik toen was.” Als een huwelijk mislukt, voelt dat als een faillissement. En het lag natuurlijk altijd aan mij, dat is kenmerkend voor wie gefnuikt is geweest.’

Brouwers’ werk wordt vaak misantroop en misogyn genoemd, maar in elke roman klopt ook het verlangen naar warmte, liefde en veiligheid. ‘Ik ben niet misogyn! Ik heb vrouwen gekend die me hebben gestimuleerd en geïnspireerd, en gek genoeg zijn zij nog in mijn leven. Je bent gescheiden, maar de band is er nog steeds.’ Een stier is dan ook ‘goedhartig en trouw’, weten we van Busken. ‘Ik ben een goed mens en een trouwe vriend.’ Goudeerlijk bovendien, trouw aan de spreuk van Teirlinck die tegen de muur geprikt hing bij uitgeverij Manteau, waar hij jaren heeft gewerkt als redacteur: Liever geschuwd om mijn waarheid dan gezocht om mijn schijn. ‘Prachtig, niet? Ik kan niet veinzen. Ook daarover zit ik te tobben, over de keren dat ik beter mijn smoel had gehouden. Nu ja, je neemt me maar zoals ik ben. Ik ben vooral diep ernstig. Ik wil alles begrijpen en blijf net zo lang wroeten en piekeren tot ik erachter ben.’

‘Jeugd’, stelt de oude Julius in Bittere bloemen, ‘bestaat uit gouden beloften aan jezelf en onschokbaar zelfvertrouwen, alle illusies zullen zeker worden ingelost, het leven is een nooit eindigend, vrolijk, geil tuinfeest met voortdurend nieuwe verrassingen.’ Is het leven dat ook ten dele geworden? ‘Zeker wel. Met name mijn Brusselse jaren, tussen mijn dertigste en veertigste, waren een feest. En eigenlijk is het leven zoals ik het nu leid met een goede vrouw aan mijn zijde, in harmonie, vol warmte, nog altijd mooi. Het is het feest van de oude man, want ik ben in verval en verdwijn weldra. Het is voorbij. Ik sta met mijn grote teen in mijn grafkist. Met dat in je hoofd kun je moeilijk van een feest spreken. Ik sterf niet graag. Niemand sterft graag, ook de zelfmoordenaars niet. Niet heus.’

Ik lees hem de slotzin van Cliënt E. Busken voor en vervang de E. Busken door zijn naam: ‘Bedaar nu maar, J. Brouwers, word kalm en beheers je, het vindt nu echt heel spoedig plaats, het kan niet al te lang meer duren, het staat te gebeuren, het nadert.’ ‘Die zin heb ik mijn hele leven tegen mezelf gezegd en ook nu spreek ik mezelf toe. Ik weet dat de dood eraan komt en dat het dan definitief uit is. In bepaalde opzichten zou het een verlossing zijn – ik moet er niet aan denken dat ik honderd word in mijn huidige constellatie – wat niet wil zeggen dat ik ernaar verlang. Ik leg me erbij neer. Er zijn al miljarden mensen doodgegaan, daar zal ik wel bij horen. Ja, toch? Een beetje nette schrijver sterft op zijn twee-, drieëntachtigste.’

En dan? Vuren we hem per raket het firmament in? ‘Het interesseert me geen bal. Rol mij maar in het vloerkleed en zet me aan de stoeprand.’ En wat met dat omvangrijke, zinnenstrelende oeuvre? ‘Je kunt ervan uitgaan dat die hele Brouwers over tien jaar volstrekt vergeten is. Kijk naar Claus, Mulisch, Hermans, er blijft niets van over. Misschien ooit weer één boek. Sommige klassieken blijven, zoals Conscience, Couperus en Multatuli. Misschien horen Hermans en Mulisch daarbij, en misschiiiiien Brouwers.’ Ooit liet hij optekenen dat alleen al om De zondvloed te schrijven, zijn leven de moeite waard was. ‘De zin van het leven zit in hoe je het besteedt. In mijn geval was dat literatuur maken. Of die nu geslaagd is of niet, het is mijn bestaansreden geweest. Ik ben op zoek gegaan naar schoonheid en diep in mijn hart vind ik dat ik die schoonheid zelf gemaakt heb. Heel diep, hè. Ik zou het nooit hardop zeggen.’

‘Van donderkopje tot made, daartussen vindt het leven plaats’, schrijft u in Datumloze dagen.

‘Ik denk dat het daar gebeurt, ja, in moeders buik. Daar ligt het al vast is mijn intuïtie.’

Is er iets waar u liever geen afscheid van wilt nemen?

‘FC De Kampioenen. Nou goed?’

Taart?

‘Ik wou al lang zeggen: sodemieter eindelijk eens op. Je blijft toch nog even zitten, hè?’

Jeroen Brouwers (81) is de auteur van een omvangrijk en belangrijk oeuvre. Tot de bekendste titels behoren Bezonken rood, Geheime kamers, Datumloze dagen, Bittere bloemen en Het hout. Zijn werk is ook veelvuldig bekroond. Met zijn recentste roman, Cliënt E. Busken, won hij de Libris Literatuurprijs.

- De Standaard -

 

 

Wees behulpzaam.

Als je iemand ziet zonder glimlach

geef hem dan de jouwe

ZIG ZIGLAR


 

De zelfvertrouwencultus

Bovenal geloof in jezelf

We krijgen tegenwoordig de opdracht om positief en zelfverzekerd te zijn.  

Een nieuw boek spreekt van de confidence cult.

Door Ellen de Bruin Illustraties Debora Lauwers

zaterdag 7 mei 2022 om 3.25 uur

Heb jij vandaag je kwetsbare kant al laten zien? Heb je al gezegd – nee wacht, niet ­gezegd … Heb je al op sociale media gepost, zodat honderden, duizenden mensen die je nog nooit ontmoet hebt het kunnen lezen: hoe moeilijk je het leven vindt, hoezeer je aan jezelf twijfelt, dat je zo vaak bang bent om door de mand te vallen? Dat je somber bent, of in de war, of ziek, mentaal of ­fysiek? Dat je pijn lijdt, dat je worstelt?

Dat zou best eens kunnen, want mensen posten dit soort informatie ­tegenwoordig vaak, het is normaal geworden. Mensen moedigen elkaar er ook in aan: kwetsbaarheden dienen publiek getoond en omarmd te worden.

Vooral voor vrouwen en minder­heden lijkt die norm te gelden. En die is volgens twee Londense hoogleraren gek genoeg onderdeel van iets wat op het eerste gezicht het tegenovergestelde lijkt: de opdracht om zelfverzekerd te zijn. Om in jezelf te geloven, van jezelf te houden ‘zoals je bent’ (alsof er een ­andere manier zou zijn). Van dat gebod is onze hele huidige maatschappij doordesemd – het moet onder meer op het werk, in relaties, in de opvoeding van kinderen – en het wordt zelden ter discussie gesteld. In hun nieuwe boek ­Confidence culture (2022) zijn de hoogleraren Shani Orgad (media en communicatie, London School of Economics) en Rosalind Gill (sociologie, City, University of London) er juist wél kritisch over.

Niet dat ze tegen zelfvertrouwen zijn, benadrukken ze. Maar ze vinden dat vooral vrouwen zo zwaar gebombardeerd worden met de aanmoediging om zelfvertrouwen te hebben en van zichzelf te houden dat het wel een geloofsartikel lijkt. Orgad en Gill spreken daarom ook van confidence cult, de sekteachtige ­verering van zelfvertrouwen.

Ze sparen al jaren voorbeelden en zien het nu overal. Als vrouwen en minderheden geen topposities op het werk bereiken, moeten ze maar met meer zelfvertrouwen opereren: Lean in, noemde Facebookbaas Sheryl Sandberg dat in haar gelijknamige bestseller uit 2013. Voelen vrouwen zich niet goed in hun lichaam, ontwikkelen ze een eetstoornis? Bodypositivity is de oplossing. Moet het seksleven van een vrouw beter, mislukken haar dates steeds? Denk eraan: confidence is the new sexy! Sowieso moeten vrouwen stoppen met ‘sorry’ te zeggen. En moeders hebben een extra sterke plicht om zelfverzekerd te zijn, want ­alleen dan kunnen ze hun kinderen, vooral hun dochters, opvoeden tot veerkrachtige, zelfverzekerde mensen.

  Het probleem is, schrijven Orgad en Gill, dat dat zelfvertrouwen-dogma alle verantwoordelijkheid voor levensgeluk bij mensen zélf legt. Vrouwen moeten voortdurend opletten hoe ze zich gedragen, of hun lichaamstaal wel genoeg lef en durf uitstraalt. Ze moeten hun emoties bewaken: niet blijven hangen in somberheid en slachtofferschap, maar onverschrokken optimistisch zijn, en dankbaar voor wat wél goed gaat. In ­feite moeten ze zichzelf voortdurend corrigeren: ze zijn nog niet goed ­genoeg, maar ze kunnen betere mensen worden als ze maar flink aan zichzelf werken. En dat werk is nooit af.

Iedereen een coach

Dat het best logisch is dat iemand uit een groep die door de maatschappij minder gewaardeerd wordt minder zelfvertrouwen heeft, en dat ook die maatschappij zou moeten veranderen, raakt in de confidence culture ondergesneeuwd. Orgad en Gill geven de schuld enerzijds aan de psychologisering van de westerse maatschappij – waarin ­vrijwel iedereen nu wel een coach of ­therapeut kent, heeft of is – en anderzijds aan de neoliberalistische nadruk op ambitie, competitie en de vrije markt, die alles goed zou moeten ­maken, maar dat niet doet.

De markt gebruikt de eisen die de zelfvertrouwencultus stelt juist gretig. Want zelfvertrouwen is te koop: in cursussen veerkracht of persoonlijke ontwikkeling, of (handig) in potjes en flesjes. Maar terwijl adverteerders roepen dat je je empowered kunt voelen door hun shampoo of deodorant, verdienen vrouwen nog steeds minder dan mannen voor hetzelfde werk en blijven de absurde schoonheidseisen bestaan die aan vrouwen worden gesteld. Google maar eens: bikini bridge, hot dog legs, thigh brow, thigh gap, underboob. Aan dat soort lichamelijke eisen moet je eigenlijk allemaal voldoen, als vrouw, en de nieuwe, psychologische eisen om van ­jezelf en je lichaam te houden komen er nog bovenop.

Het pijnlijkste hoofdstuk in het boek van Orgad en Gill gaat over ontwikkelingshulp. Het beschrijft hoe ook campagnes voor ontwikkelingshulp aan meisjes in the global South worden gepresenteerd als het geven van zelfvertrouwen aan de zuidelijke sisters – alsof zelfvertrouwen, girlpower, het enige is wat deze meisjes nodig hebben en er verder niets anders is dat hen hindert om bijvoorbeeld toegang tot onderwijs te krijgen.

Armoede, ziektes, racisme, seksisme, machtsverschillen: de zelfvertrouwencultus strijkt het allemaal glad door het er niet over te hebben. En zoekt de oplossing voor al onze problemen in aandachtig leven, dankbaarheid betuigen, diepe buikademhaling, gezond eten, goed slapen, fake it till you make it, meditatie, mindfulness, ochtendroutines volgen, rechtop aan vergadertafels zitten, stoppen met aardig gevonden willen worden, veerkracht kweken en zelfliefde hebben – dat allemaal al dan niet met behulp van coaches of apps. ­Alleen als je die strategieën volgt, is de boodschap, kun je stralen en slagen en ‘de ceo van je eigen succes’ worden.

Kwetsbaarheid tonen

Je kwetsbaarheid tonen hoort daar volledig bij, vinden de twee Londense hoogleraren, omdat je daarmee duidelijk maakt dat je inderdaad op die weg bezig bent en dat het niet makkelijk is. Dat duidelijk maken is trouwens een performance, daarom gebeurt het ook op sociale media: je moet je wel gecontroleerd en netjes en veilig kwetsbaar opstellen. Het mag niet te véél worden, niet té dramatisch. Kwetsbaarheid tonen wordt mooi gevonden (tegeltje: ‘what makes you vulnerable makes you beautiful’), maar alleen als het ‘mooi gedaan wordt’.

Vrouwen moeten hun emoties bewaken: niet blijven hangen in slachtofferschap en somberheid, maar onverschrokken optimistisch zijn, en dankbaar voor wat wél goed gaat

Je moet wel laten zien dat je de ­negatieve gevoelens die je onderweg ­ervaart, ziet of hebt gezien als een kans om te ‘groeien’. Dat is ook hoe heel machtige, rijke of beroemde vrouwen het voorleven. Zoals Michelle Obama, Melinda Gates en Emma Watson die heel open zijn geweest over hun imposter syndrome: de irrationele angst dat mensen ontdekken dat je eigenlijk weinig kunt, dat je alleen geluk hebt gehad.

Je kwetsbaarheid tonen is een soort storytelling met jou als held in het eenvoudigste universele basisverhaal: held krijgt problemen, overwint die en komt er beter uit – per ardua ad astra. De norm om kwetsbaar te zijn versterkt de verplichting om naar binnen te kijken en jezelf te verbeteren en daarmee de hele zelfvertrouwencultus.

Als je er eenmaal over gehoord hebt, zie je overal voorbeelden die bij de zelfvertrouwencultus passen. Natuurlijk op de sociale media en in reclames voor kleding en make-up. Maar ook een verzekeringsmaatschappij die meedeelt: ‘We helpen mensen zelfredzaam te zijn. Zodat zij vanuit eigen kracht hun leven vormgeven.’ Of zorgorganisaties die ernaar zeggen te streven dat mensen met zo min mogelijk zorg toe kunnen. Natuurlijk is dat goed. Maar het is óók ongemakkelijk. Er moet wel een vangnet overblijven. Niet iedereen kan zichzelf redden. Niemand heeft volledige controle over het leven.

Het nieuwe systeem

Naarmate de zelfvertrouwencultus meer in de mode raakt, raakt het maatschappelijk vangnet uit de mode. De roep om in jezelf te geloven en van jezelf te houden lijkt zich te afficheren als ‘tegen het systeem’, schrijven Orgad en Gill, alsof vrouwen die zelfverzekerd zijn ‘de regels breken’, maar in feite ís de zelfvertrouwencultus het nieuwe systeem geworden.

Je moet laten zien dat je de negatieve gevoelens die je onderweg ervaart, ziet of hebt gezien als een kans om te ‘groeien’

Het is moeilijk om vanuit dat systeem te bedenken hoe het anders moet. Orgad en Gill schrijven ook dat hun ­gevoelens over de zelfvertrouwencultus soms ambivalent zijn. Moet je er dan niet naar streven om zelfvertrouwen te hebben? En moet je nooit laten zien dat je wel eens ongelukkig bent, terwijl dat andere mensen wel zou kunnen helpen zich minder alleen te voelen? Dat is ­natuurlijk onzin. Natuurlijk mogen die dingen. Maar misschien moeten ze op een andere manier: eerlijker, minder passend in een standaardverhaal dat goed afloopt, minder als show.

Orgad en Gill citeren als inspirerende voorbeeld de Amerikaanse zangeres Lizzo, die niet voldoet aan het nog steeds geldende westerse schoonheidsideaal, en die in een interview zei: ‘Zelfs als bodypositivity weer voorbij is, word ik nog geen dunne witte vrouw. Ook dan ben ik nog zwart en dik.’ Verwachten dat mensen ‘gewoon maar blind van zichzelf houden’ noemt Lizzo ‘nepliefde’: ‘Ik probeer te ontdekken hoe ik echt moet leven.’

En sowieso moeten we natuurlijk onthouden: als vrouwen en mensen uit andere achtergestelde groepen wel hun best moeten doen om zichzelf te verbeteren, en de maatschappij niet, dan zit er iets niet goed. 

https://www.standaard.be/cnt/dmf20220505_96187525?utm_source=standaard&utm_medium=newsletter&utm_campaign=life_style&utm_content=wide_1&utm_term=0-0&adh_i=1c56e49a0e331196f7691ea205ecb4cc&imai=&M_BT=557158877998