open deur (8)
Schrijvers dragen de aarde
De boekenkast en de schrijfmachine van zijn vader
openden voor Johan de Boose de deur naar de literatuur en het schrijversvak.
Celine Poppe
Mijn vader reisde door de tijd en door de ruimte in maatpak en met een ontzagwekkende bril op zijn neus. Hij verliet zijn kamer nooit, hij reisde in gedachten, en hij liet zich daarbij vergezellen door schedels van apen, ratten en mensen, die op de lege plekken in zijn boekenkast prijkten. Bij die boekenkast is een van mijn eerste portretfoto’s gemaakt: een veertien maanden oude knul met een poepluier grijpt naar het woordenboek. ‘Kijk,’ zei vader jaren later, ‘daar is het begonnen.’ Toen ik een jaar of elf was, reikte ik naar een encyclopedie van de Berlijnse dierentuindirecteur en documentairemaker Grzimek over het seksleven van dieren die niet zo erg verschilden van mensen.
De jaren klommen en ik kon almaar hogere planken verkennen: Teilhard de Chardin, jezuïet en paleontoloog die geloof en wetenschap met elkaar wilde verzoenen (net zoals mijn vader), of A. den Doolaard, Balkanreiziger en letterkundig avonturier (zoals ik er later ook een zou worden), of Johan Daisne (een vriend van mijn vader en auteur van magisch-realistische verhalen met een fascinatie voor Slavisch Europa). Op een afzonderlijke plank stond de complete National Geographic (vanaf 1888, in het Engels, de inventaris van de aarde en de geschiedschrijving van de mensheid), en in een vitrinekast lag een koker met een kopie van de Dode Zeerollen, een van de oudste handschriften ter wereld. Kijk, daar is het allemaal begonnen.
Vader, nu zestien jaar dood, was een kamergeleerde, maar diep in hem sluimerde het virus van de wanderlust, dat van mij een soort Redmond O’Hanlon maakte (de schrijver van de tv-reis met de Beagle, u weet wel, die met zijn wollige bakkebaarden), dorstig naar kennis en verknocht aan zijn hutkoffer vol boeken, die ik bij een schipbreuk eerder in veiligheid zou proberen te brengen dan mijn medepassagiers.
Hoe is het mogelijk, denk ik vaak, dat al die persoonlijkheden elkaar in één mens ontmoeten en hem helpen om zijn weg door het leven wat minder eenzaam te maken?
De hutkoffer heeft gaandeweg diverse vormen aangenomen, vooral die van reiskoffer die mijn rug sloopte omdat ik hem de trappen van Italiaanse, Siberische en Joegoslavische stations op sjorde. Gelukkig is er nu de draagbare lichtbak met het geheugen van een olifant, genaamd computer, waarop je de hele bibliotheek van Alexandrië kunt bewaren (helaas zonder de geur). Wat eenmaal is begonnen, houdt niet meer op, en zo ben ik een zwervende lezer en een schrijvende zwerver geworden – en laten we nu afkloppen en hopen dat dit weldadige leven nog even mag blijven duren.
Hermes
Tussen de verkenning van vaders boekentoren en mijn literaire pelgrimage zit een sleutelfase waarover ik nooit eerder heb verteld – ik doe het in mijn memoires, beloofd, over een jaar of vijftig, maar omdat u zo aandringt serveer ik nu een amuse gueule. De sleutelfase speelde zich af tussen mijn tiende en mijn vijftiende. Op een druilerige middag ontdekte ik vaders Hermes, een schrijfmachine als een moloch, de oer-computer, waarop mijn vader zijn wetenschappelijke steekkaarten typte en ik mijn eerste verhalen. Toen zo’n verhaal honderd bladzijden telde en ik er trots het woord ‘Einde’ onder schreef, besloot mijn vader om het geheel ‘in te binden’ met chic, kloek (nota bene Oost-Duits) karton. Moeder verrichtte het delicate naaiwerk. O, heerlijke tijd, de tijd van de oerboeken, die, als ik ze nu bekijk, banale artefacten zijn, maar die de grondstof vormen van al wat ik daarna heb gedaan, en dus het materiaal waaruit ik de vlotten heb gebouwd die me over de zeven zeeën voerden.
Lezen en schrijven als twee kanten van het muntstuk dat ik ben. De weg is geplaveid met boeken. Zonder boeken geen weg, geen waarheid, geen leven. Ik neem ze mee of draag ze in mijn ziel. Hun ruggen kijken me aan als geliefden, helaas te vaak in hun spookachtige, overleden versie. Ik maak een plattegrond van de gedachten. Die begint bij Hugo Claus, Victor Hugo en Fjodor Dostojevski, die ik las onder de zilverberk in de ouderlijke tuin: bevlogen chroniqueurs van hun generatie. In hun kielzog volgen Franz Kafka, Bruno Schulz en Danilo Kiš, die de grenzen van de waarschijnlijkheid oprekten. Joyce, Gombrowicz en Witkiewicz ‘schonden’ die grenzen op grandioze wijze. Fernando Pessoa fileerde mijn zwartgallige ziel. György Konrád leerde me de kunst van het detail. Toen kwam de tsunami uit Oost-Europa: de excessieve moraalridder Tolstoj, de tragische dichteressen Anna Achmatova en Marina Tsvetajeva, de taaltovenaar Vladimir Nabokov, de intellectuele wervelwind Joseph Brodsky, de visionair Milan Kundera (met een heerlijke uitspraak als: ‘In de roman wordt de moraal tijdelijk opgeschort’), de lachende beul Anton Tsjechov (‘Maak je personages af met liefde’) – dankzij wie ik Russisch leerde én de wereld van het theater ontdekte, wat mijn leven zou veranderen. Zo kwam ik terecht bij theatermaker en auteur Tadeusz Kantor, een vaderlijke avant-gardist die me inwijdde in de onlosmakelijke verwevenheid van traditie en vernieuwing. Door hem leerde ik Pools en ging er een schatkamer voor me open, met genieën als Czesław Miłosz, Wisława Szymborska, Adam Zagajewski en Olga Tokarczuk – auteurs met wie ik het glas mocht heffen.
De laatste jaren ben ik in de ban geraakt van de Balkan, met een bijzondere liefde voor auteurs uit ex-Joegoslavië als Ivo Andrić en Miroslav Krleža. Dit is slechts een greep, beste lezer, want, ach, onderweg kwam ik briljante geesten uit andere windstreken tegen als Neruda, Paz, Cortázar, Coetzee, Rushdie, Vonnegut, Annie Proulx, Aminatta Forna, Lu Xun. Hoe is het mogelijk, denk ik vaak, dat al die persoonlijkheden elkaar in één mens ontmoeten en hem helpen om zijn weg door het leven wat minder eenzaam te maken?
Oerplek
Schrijvers dragen de aarde. Op gezette tijden gebruik ik er één als stemvork bij het schrijven, als troost bij het rouwen of gewoon als ideaal gezelschap. Dood of levend – het maakt op een bepaald moment niet meer uit, want boeken slaan de brug, schrijvers heffen de lastige grens tussen leven en dood op, en ook tussen culturen, continenten, tijden.
Waarheen ik echter ook reis en hoeveel ik ook lees, ik keer in gedachten altijd terug naar die oerplek, waar een bebrilde man in maatpak tussen de schedels zit, met aan zijn voeten een joch in poepluier, reikend naar het woord.
https://www.standaard.be/cnt/dmf20210820_96932422













































