zomerreeks Hoe gaat het met u?
‘Ik ben opgeleid om te oordelen. Maar ik heb leren luisteren’
Nu psychiater Edel Maex (64) met pensioen gaat, geeft hij zijn geesteskind uit handen: de stresskliniek waar hij Vlamingen leerde mediteren. Dat afscheid valt zelfs een zenleraar moeilijk. ‘Ik ben helemaal geen rustige mens.’
Edel Maex: ‘Veel mensen hebben respect voor iedereen, behalve voor zichzelf.’ Fred Debrock
Psychiater en anti-psychiater
Edel Maex (1956) was nog niet afgestudeerd als psychiater of hij bekeek zijn vak al met een kritische blik. Met de anti-psychiatriebeweging wilde hij de psychische zorg menselijker maken. Toen hij later mindfulness introduceerde in Vlaanderen, ging hij weer tegen de stroom in. Vandaag is meditatie mainstream. Zen is hij vaak, maar nog lang niet altijd.
We spreken Edel Maex in het Middelheimpark, ‘het mooiste park van Europa’. De minzame psychiater ontdekte het als student, vandaag komt hij hier lopen. Nu hij op 1 juli als diensthoofd de deur van de stresskliniek van Ziekenhuisnetwerk Antwerpen achter zich sloot, zal hij daar meer tijd voor hebben. ‘Het afscheid is spannend, het is ook best emotioneel om mijn geesteskind af te geven’, zegt hij. ‘Dat kind zal hoe dan ook veranderen. Ik heb heel bewust beslist om mijn opvolgers de ruimte te geven. Dat is niet makkelijk, maar ik kan het niet vanuit mijn graf blijven besturen. Nu, ik laat ze ook niet in de steek. Ik blijf hen adviseren.’
Spannend is dat hij weer de ruimte krijgt om creatief te zijn. ‘Ik broed op een boek en heb al veel ideeën. Ik wil nog mindfulnesstraining geven, maar anders.’ Na dertig jaar ervaring vindt hij dat de nadruk meer op zelfrespect moet liggen en minder op het verminderen van stress. ‘Dé drijfveer om er destijds mee te starten, was het enorme gebrek aan zelfwaarde dat ik als psychiater zag. Zoveel mensen halen zichzelf voortdurend onderuit, ik wilde dat herstellen. Nu, dat lukt amper. Veel mensen hebben respect voor iedereen, behalve voor zichzelf.’
Hoe dat komt? ‘Het idee dat je niet goed genoeg bent, wordt van generatie op generatie doorgegeven. Hoe vaak bekritiseer je jezelf op een manier die je van anderen nooit zou accepteren? Het gebeurt vanzelf. De enige oplossing is respectvol met jezelf omgaan. Dat leer je bij meditatie: je gaat zitten en neemt tijd en ruimte voor jezelf. Je leert mild te zijn voor jezelf.’
‘“Laat het los” is een beleefde manier om tegen iemand te zeggen: “Zwijg erover”’
Zijn introductie van een meditatietechniek uit het boeddhisme was destijds rebels, vandaag is die haast mainstream. Hij leerde mensen meer in het moment aanwezig te zijn, leerde hen met stress en moeilijkheden om te gaan. Wat heeft hij de voorbije dertig jaar geleerd over loslaten? ‘“Loslaten” is een “misbruikt” woord, een beleefde manier om tegen iemand te zeggen: “Zwijg erover.” Soms is loslaten onmogelijk. Meditatie leert je open te kijken naar wat er speelt, je ertoe te verhouden, ook als het moeilijk en lelijk is.’
Negeren, verdrinken of ...
Vaak is er een dieptepunt nodig voor iemand daartoe bereid is, weet Maex intussen. Ook bij hem was dat zo. ‘Toen ik net afgestudeerd was, was ik om allerlei redenen erg getormenteerd. Ik had met mijn hart gekozen voor psychiatrie, maar worstelde erg met dat dagelijks leed van patiënten. Sommige collega’s kregen een depressie, velen kweekten een olifantenvel. Dat wilde ik niet, maar hoe ga je er dan wel mee om? Als ik het toen al zo lastig had, hoe zou ik dat een leven lang volhouden?’
Maakte het nog moeilijker: de rouw om zijn vader, die overleed aan een hartstilstand toen Maex 15 was. ‘Ik wist er geen blijf mee. Wat doe je als je je slecht voelt? Je duwt de pijn weg, zoekt afleiding. Voor de ene is dat in sport of muziek, voor een andere in drank of pillen. Ik amuseerde me letterlijk te pletter, de puinhoop werd alleen maar groter.’
‘Zoveel mensen halen zichzelf voortdurend onderuit, ik wilde dat herstellen. Dat lukt amper’
Door toevallig bij een zengroep op een meditatiekussen te belanden, ontdekte hij dat stoppen en de pijn toelaten hielp. ‘Ik kon dat verdriet negeren of erin verdrinken. Meditatie leerde me tussen die twee klippen te varen. Door te mediteren duwde ik de pijn niet weg, maar liet ze toe en keek er mild naar, zonder oordeel.’ Hij vergelijkt het met wat je van een vriend verlangt in een crisis. ‘Wil je dat die zegt hoe je het moet aanpakken, dat je het maar moet aanvaarden of dat je je verdriet al honderd keer hebt verteld? Nee, je wil iemand die luistert en aanwezig blijft. Dat doe je voor jezelf bij meditatie.’
Het klinkt eenvoudig, maar hij weet en ziet hoe aartsmoeilijk het is. Omdat je moet toelaten dat niets in het leven zeker is. ‘Als een drama je overkomt, stort je wereld vol zekerheden in. Je kunt je daaraan proberen vast te klampen, maar wat je verloren hebt, komt niet terug. Dat spoor moet je ooit verlaten. Meditatie is stilstaan en mentaal een open ruimte betreden waar je het even niet meer weet, maar je openstelt voor wat er komt. Ook al doet dat pijn.’ Het lost niet per se iets op, maar het heelt wel. ‘Vergelijk het misschien met de helende kracht van een wake of herdenking. Als je een tragische gebeurtenis herdenkt, negeer je die pijn niet, je vecht er ook niet tegen. Nee, je geeft ze bestaansrecht.’
Wild paardje
Hij heeft veel Vlamingen overtuigd van de waarde van meditatie. Maar in de ratrace waarin ze meedraaien, is daar niet altijd ruimte voor. Kijk naar alle burn-outs, het hoogste aantal ooit. Is zijn aanpak geen doekje voor het bloeden als de ratrace niet vertraagt? ‘Reden te meer voor zelfrespect. Cru gesteld: waarom zou je verwachten dat anderen je respectvol behandelen, als je dat zelf niet doet? Maar je ziet inderdaad een soort ontmenselijking in de bedrijfswereld. Vroeger waren het de kanaries in de koolmijn die een burn-out kregen, nu zie ik het ook aan de top gebeuren. Mensen voelen zich niet meer als mens gezien. Ik vrees dat het gaat ontploffen. Dat bedroeft mij. Misschien kon ik meer doen, maar ik wil alvast de tegenstem vertolken. Dat de mens van nature goed is en respect verdient.’
‘Vroeger waren het de kanaries in de koolmijn die een burn-out kregen, nu zie ik het ook aan de top gebeuren’
Mindfulness begon als een hobby, maar groeide uit tot zijn hoofdjob. Het veranderde hem radicaal als psychiater. ‘Ik ben opgeleid om te oordelen: wat scheelt er met die mens? Op mijn kussen heb ik leren luisteren. Nu probeer ik te begrijpen waarom iemand lijdt, waar die pijn vandaan komt. Het heeft mijn relatie met mijn patiënten volledig veranderd.’
Hemzelf ook, maar niet zoals de buitenwereld soms denkt. ‘Ik ben helemaal geen rustige mens, mijn kinderen lachen als iemand denkt van wel. Ik kan nog altijd uit mijn vel springen, maar heb er wel snel spijt van. Ik blijf emotioneel een “wild paardje”. Een wild paard tem je niet om er een tamme knol van te maken, maar om ermee te kunnen rijden. Ik kan nog vaak intens emotioneel zijn, maar heb geleerd om mij daar niet meer door te laten overspoelen.’
Le huitième jour
Ook een zenleraar is nooit volleerd. Toen de stresskliniek van Maex te bekend raakte, kwam er weerstand. ‘Even dreigde ze te worden opgedoekt. Het maakte me doodongelukkig, ik was er ziek van.’ Toen het hem emotioneel dreigde te vellen, wendde hij zich tot meditatie. ‘Het liet me toe een creatieve oplossing te zoeken.’ Dat bleek uiteindelijk niet nodig. ‘De nieuwe hoofdgeneesheer destijds (Dirk Ramaekers, red.) oordeelde dat mijn aanpak evidence-based was en dat de stresskliniek moest blijven. Ik ben hem daar nog altijd dankbaar voor.’
Wat hij zelf moeilijk kan begrijpen: waarom hij zich nog steeds kan vastrijden in zijn werk, in de zekerheden die hij nastreeft. ‘Ik heb mijn meditatiepraktijk nodig om in evenwicht te blijven, anders blijf ik doorrazen. Net zoals de meeste mensen.’ Zelfs hij. Een brede lach. ‘Het lukt me beter om op tijd op de rem te staan, maar het is geen talent van nature.’
In zijn jeugd kon hij dat wel, net zoals zoveel andere kinderen. Hoe hun tijd stilstaat als ze een esdoorn-‘helikoptertje’ omlaag zien dwarrelen. ‘Een scène uit Le huitième jour waarbij Georges, de jongen met het syndroom van Down, zakenman Harry tot stilstand brengt, vat het helemaal’, besluit Maex. ‘Hoewel ze erg gehaast zijn, vraagt Georges of Harry een minuutje heeft. Als Harry instemt, gaan ze in het gras liggen. Een trage filmminuut lang kijken ze samen naar de hemel. Als Harry aangeeft dat de tijd om is, bedankt Georges hem. “Dank, dat was een mooie minuut. Omdat het onze minuut was.”’
- De volledige reeks vindt u op standaard.be/hoegaathetmetu -
